Đối Thoại Trong Hôn Nhân
Bài 14 – Lư Do Khiến Chúng Ta Không Sẵn Sàng Lắng Nghe
Vào tháng Mười Hai năm 2000, ông bà Alan Whitehead, sống tại Úc, tổ chức một buổi lễ đặc biệt, hiếm có; đó là lễ kỷ niệm 70 năm ngày cưới. Nhưng điều đặc biệt hơn nữa là, tất cả những người dự lễ đều thấy rằng đôi vợ chồng cao tuổi vẫn yêu nhau thật nồng thắm. Trong buổi tiệc mừng, ông bà cụ nắm tay nhau và hôn nhau như trong ngày cưới, năm 1930. Ông cụ lúc đó đă 94 tuổi, bà cụ 96. Hai người có bốn người con, 18 cháu nội ngoại, 13 chắt và 4 chít. Thật là một gia đ́nh phước hạnh. Bà cụ c̣n minh mẫn nhưng không nói được v́ một chứng bệnh trong năo và phải ở trong viện dưỡng lăo. Ông cụ mỗi ngày vào viện dưỡng lăo thăm vợ. Khi nhà báo hỏi làm thế nào mà ông bà cụ có một hôn nhân bền lâu và hạnh phúc như thế, ông Whitehead trả lời: “Bí quyết của chúng tôi là đối thoại và kiên tŕ. Chúng tôi cũng gặp thách thức, khó khăn trong cuộc sống như mọi người nhưng chúng tôi luôn đối thoại để hiểu nhau và kiên tŕ quyết tâm giúp nhau vượt qua mọi thách thức.” Ông cụ nói thêm: “Vợ chồng ngày nay thường thiếu đối thoại và khi gặp khó khăn th́ sẵn sàng bỏ cuộc.”
Đối thoại là điều quan trọng trong hôn nhân, và theo Lời Chúa dạy, trong tiến tŕnh đối thoại, nghe quan trọng hơn nói. Sứ đồ Gia-cơ viết: “Người nào cũng phải mau nghe mà chậm nói, chậm giận” (Gia-cơ 1:19). Bao nhiêu nan đề xảy ra trong gia đ́nh chỉ v́ người trong cuộc không chịu lắng nghe. Tại sao chúng ta chỉ muốn nói mà ít muốn lắng nghe? Có nhiều lư do khiến ta không muốn lắng nghe, nhất là khi người nói là người quá quen, quá gần với chúng ta, chúng ta không cần giữ lịch sự hay xă giao nữa.
Những lư do khiến chúng ta không thể nghe hay không muốn lắng nghe gồm có:
Lư do 1: V́ tính hay ngắt lời
Tính hay ngắt lời là lư do khiến nhiều người không thể kiên nhẫn nghe người khác nói. Quư vị có bao giờ gặp người như thế không? Người hay ngắt lời cũng là người nói nhiều. Khi nói chuyện với những người này chúng ta chỉ nói được một câu là người đó giành phần chủ động, ngắt lời chúng ta và chuyển đề tài hoặc nói về chuyện của họ. Người hay ngắt lời thường là người thiếu kiên nhẫn, không tế nhị, hay sốt ruột khi phải nghe người khác nói. Những người nói chậm hoặc không diễn đạt tư tưởng bằng lời nói cách rơ ràng thường bị những người hay ngắt lời nói giùm điều ḿnh muốn nói. Đây là điều thường xảy ra giữa vợ chồng, Nếu trong hai vợ chồng một người chậm c̣n người kia nhanh và thiếu kiên nhẫn, đối thoại giữa hai người sẽ dễ có nan đề.
Có hai vợ chồng kia về Việt Nam thăm gia đ́nh. Khi hai người trở lại Mỹ, một số bạn bè đến thăm để hỏi tin tức bà con ở quê nhà. Người vợ kể lại chuyến đi cho bạn bè nghe nhưng bà kể không rành mạch mà lại nói đến những chi tiết không cần thiết. Thấy vậy ông chồng ngắt ngang và nói: “Bà nói không có thứ tự ǵ hết, để tôi kể cho.” Thế rồi ông chồng tuần tự kể cho bạn nghe hai ông bà đi thăm những đâu, gặp những người nào, thành phố bây giờ ra sao. Trong khi ông chồng nói, bà vợ ngồi nghe nhưng sốt ruột lắm. Cứ vài phút bà lại chen vào sửa lại lời chồng cho chính xác hơn. Mỗi lần ông nói đến những chi tiết nhỏ, nhắc đến tên người hay nói những ǵ liên quan đến con số là bà vợ ngắt lời và sửa lại ngay. Có lúc hai vợ chồng ngưng hẳn câu chuyện để căi nhau v́ không đồng ư về những chi tiết đó. Thấy vợ cứ ngắt lời và sửa sai ḿnh hoài, ông chồng giận quá nên nói: “Bà nhớ giỏi hơn th́ bà kể đi, làm ǵ cứ ngắt lời tôi hoài vậy!” Lúc đó bà vợ mới chịu để yên cho chồng nói.
Có những người rất sốt ruột khi phải nghe người khác nói, họ không thể yên lặng nghe, dù chỉ vài phút đồng hồ. Các nhà tâm lư học cho biết, bản tính tự nhiên của con người là muốn nói chứ không muốn nghe. Trong việc lớn cũng như việc nhỏ, chúng ta muốn phát biểu ư kiến, nói lên điều ḿnh suy nghĩ, mơ ước. Chúng ta muốn nói lên quan điểm của ḿnh chứ ít muốn yên lặng nghe ư kiến và quan điểm của người khác. Để đối thoại giữa ta và người thân yêu được tốt đẹp, chúng ta cần kiên nhẫn nghe và tránh ngắt lời khi người khác đang nói. Một trong những bí quyết để tập tính chú ư nghe và tránh bệnh hay ngắt lời là tập im lặng, đừng mở miệng khi người khác đang nói. Khi chúng ta không chú ư nghe nhưng ngắt lời hoặc tỏ vẻ sốt ruột, người kia sẽ mất hứng hoặc ngại, không muốn nói lên điều ḿnh suy nghĩ. Nếu thấy ḿnh có tính hay sốt ruột khi phải yên lặng lắng nghe và muốn xen vào giữa câu nói của người khác, chúng ta cần xin Chúa giúp ḿnh cầm giữ môi miệng và kiên nhẫn lắng nghe, nếu không, đối thoại giữa chúng ta và người chung quanh sẽ gặp nhiều trở ngại.
Lư do 2: V́ bận suy nghĩ t́m câu trả lời
Thường thường khi một người nói chuyện với chúng ta, chúng ta không chú ư nghe hoàn toàn nhưng trí óc bắt đầu làm việc để suy nghĩ điều ḿnh sẽ nói hoặc để t́m lời đáp lại. Lời đáp lại đó có thể là để giải thích, trả lời, bào chữa, sửa sai hay thêm vào những ǵ ta cho là thiếu sót. Đây là lỗi nhiều người thường mắc phải: Khi một người chia xẻ với chúng ta một kinh nghiệm ǵ, chúng ta thường không chăm chú nghe hoàn toàn nhưng nghĩ đến một kinh nghiệm tương tự của chính ḿnh và chờ người kia dứt lời để chúng ta chia sẻ kinh nghiệm đó. Khi một người kể cho chúng ta nghe điều xảy ra cho họ, chúng ta thường đáp lại bằng ba chữ: “Tôi cũng vậy” rồi bắt đầu nói về chuyện của ḿnh.
Trong gia đ́nh cũng thế, khi người phối ngẫu nói, chúng ta thường không nghe đầy đủ, rơ ràng điều người đó muốn nói v́ tâm trí chúng ta bận suy nghĩ để t́m câu trả lời. Câu trả lời đó có thể là để giải thích, phủ nhận, chống chế, phân bua, bào chữa. Cũng có thể là để người kia thấy rằng ư kiến của ta hay hơn, đúng hơn. Có hai vợ chồng kia, bất kỳ bà vợ nói điều ǵ ông chồng cũng không đồng ư. Khi th́ ông phủ nhận, khi th́ ông chống chế, và thường thường là ông không hiểu ư vợ muốn nói. V́ có mặc cảm, ông nghĩ bà vợ ông lúc nào cũng cho là bà khôn ngoan và hiểu biết nhiều hơn ông. V́ thế, khi bà đưa ra ư kiến hay nói về một vấn đề ǵ ông chồng cũng muốn chứng tỏ là ông nói đúng hơn hoặc biết rơ hơn.
Lư do 3: V́ tự ái
Người có nhiều tự ái khi vợ hay chồng nói điều ǵ hơi tiêu cực một chút là nghĩ rằng người đó chê ḿnh hay đổ lỗi cho ḿnh. V́ tự ái, chúng ta cũng khó có thể nghe đầy đủ những ǵ người khác muốn nói. Không những thế, khi người đó bắt đầu nói là chúng ta đă thấy khó chịu, lo sợ và không muốn nghe. Ví dụ chồng đi làm về, vợ hỏi: “Anh có hẹn bác sĩ cho con giùm em chưa?” Ông chồng nghĩ là vợ trách ḿnh không lo cho con hay là trách ḿnh quên nên không nghe rơ câu hỏi của vợ, cũng không trả lời đúng câu hỏi đó nhưng lại nói với vẻ bực bội: “Ở sở công việc nhiều làm không kịp, th́ giờ đâu mà gọi điện thoại cho ai!” Bà vợ biết chồng tự ái, liền nói: “Em có trách anh ǵ đâu, em chỉ hỏi là anh gọi bác sĩ chưa, nếu chưa th́ bây giờ em gọi.” Nhiều khi chỉ một việc nhỏ nhưng nếu vợ hay chồng là người nhiều tự ái hay nhiều mặc cảm, cũng có thể đi đến chỗ căi nhau hoặc giận nhau.
Lư do 4: V́ nghĩ là ḿnh đă biết rồi
Nhiều người sau một thời gian sống bên cạnh người bạn đời, biết ít nhiều về người đó th́ nghĩ là ḿnh đă biết tất cả về người đó rồi. V́ thế không cần nghe những ǵ người đó nói nữa. Nếu chúng ta nghĩ rằng ḿnh đă biết vợ hay chồng ḿnh quá đủ rồi, đến nỗi không cần nghe người đó nói nữa th́ chúng ta là người quá tự tin và thiếu cởi mở. Thái độ ‘không cần nghe cũng đă biết rồi’ của chúng ta sẽ khiến người kia chán, không muốn nói nữa, v́ biết có nói cũng vô ích. Có hai vợ chồng kia thường hay giận nhau v́ ông chồng cứ khoe là ông đoán được ư của vợ trước khi bà nói ra. Một ngày nọ gần cuối tháng, bà vợ hỏi chồng: “Anh ơi, tháng này ḿnh c̣n tiền không?” Ông chồng trả lời: “Hỏi chi vậy, chắc mấy bà bạn lại rủ em đi mua sắm chớ ǵ? Quần áo giày dép chất đầy nhà rồi, không có mua ǵ nữa hết!” Bà vợ tức quá rơm rớm nước mắt nói: “Em có định đi mua sắm ǵ đâu? Em chỉ hỏi để biết ḿnh có thể gởi ít tiền về cho ba má không?” Ông chồng thấy vợ buồn nên ân hận, dịu giọng hỏi: “Sao tự nhiên em lại muốn gởi tiền về nhà, có chuyện ǵ hay sao?” Lúc đó bà vợ vừa khóc vừa nói: “Em mới nghe tin ba đau nặng phải đưa vô nhà thương!” Nếu người chồng kia không bén nhạy thay đổi thái độ, hoặc nếu người vợ có tính hay giận th́ hai vợ chồng đă mất cơ hội hiểu nhau và nâng đỡ nhau trong lúc có chuyện lo buồn.
Khi nghĩ rằng ḿnh biết điều người kia sắp nói, chúng ta thường vấp phải một lỗi lầm là vơ đoán. Vơ đoán là phán một cách chủ quan theo ư riêng hoặc dựa vào những kinh nghiệm trong quá khứ. Người hay vơ đoán khi một người mới bắt đầu nói thường nghĩ rằng ḿnh đă biết người đó muốn nói ǵ rồi, v́ thế không chú ư nghe nữa. Vợ chồng v́ sống bên nhau mỗi ngày và biết ư nhau khá nhiều nên chúng ta thường khó chú ư nghe nhưng trái lại, hay vơ đoán những ǵ người kia muốn nói. Câu mà một số vợ chồng thường nói với nhau là: “Biết rồi, khổ lắm, nói măi.” Lắm khi người này chưa nói hết câu người kia đă cho là người đó chê trách, lên án hay than phiền ḿnh. Người hay vơ đoán không những không chú ư nghe mà c̣n hay phản ứng vội vàng, v́ thế dễ đưa đến hiểu lầm và phiền giận. Để tránh nguy hiểm này trong đối thoại, chúng ta cần thực hành nguyên tắc Chúa dạy: Mau nghe, chậm nói và nhất là chậm giận.
Lư do 5: V́ những lo lắng hay cảm xúc trong ḷng
Khi tâm trí có nhiều điều suy nghĩ chúng ta cũng không thể chú ư nghe tâm t́nh của người khác. Lư do là v́ khi trí óc đă đầy chúng ta không thể tiếp thu thêm nữa. Đây cũng là trường hợp chúng ta gọi là lo ra. Một người đang lo ra hay đang ưu tư về một điều ǵ, sẽ không thể chú tâm nghe những ǵ người khác chia xẻ với ḿnh. Khi trong ḷng đang có chuyện lo lắng, chúng ta khó có thể tập trung để mà lắng nghe. Nếu biết vợ hay chồng đang lo lắng điều ǵ hay đang bận tâm suy nghĩ việc ǵ, chúng ta không nên làm người đó bận tâm thêm về những chuyện khác, ít quan trọng hơn hoặc chưa cần bàn đến. Chẳng hạn như khi vợ hay chồng chúng ta đang lo học bài, soạn bài, đang lo làm thuế má, giấy tờ, tiền bạc, sổ sách hay đang đọc Kinh Thánh trong giờ tĩnh nguyện hằng ngày, chúng ta không nên đến nói về chuyện tiền bạc, con cái, xe cộ, v.v… nhưng nên chờ đến lúc thuận tiện hơn.
Cũng có khi chúng ta không thể chú ư nghe v́ điều người kia nói khơi lại trong ḷng ta một cảm xúc đau đớn nào đó. Cảm xúc đó có thể là buồn, nhớ, thương, giận hay ân hận, hối tiếc một điều ǵ. Khi những cảm xúc tiêu cực đó tràn đến quá mạnh, chúng ta sẽ không thể chú ư lắng nghe. Một bà mẹ kia mất đứa con gái 18 tuổi v́ tai nạn. Dù chuyện đau thương này xảy ra đă nhiều năm nhưng mỗi khi nghe bạn bè nói chuyện về con gái của họ, bà không thể nào chú ư nghe v́ bà lại nhớ đến con.
Có người nói rằng nghe nan đề của người khác dễ hơn là nghe nan đề của vợ hay chồng ḿnh. Điều này cũng đúng phần nào v́ khi nghe nan đề của người thân, cảm xúc chúng ta bị lôi cuốn vào nên khó có thể nghe một cách khách quan. Có những vợ chồng có nhiều nan đề cần nói ra để đả thông tư tưởng hoặc để làm sáng tỏ những hiểu lầm nhưng không thế nào nói với nhau được. Hễ nói đến vấn đề đó là người này nổi giận la lối, người kia buồn tủi khóc lóc. Trong trường hợp này, chúng ta cần xét lại cảm xúc của ḿnh và cố gắng kềm chế những cảm xúc đó, nếu không, những chuyện cần nói sẽ không bao giờ nói ra được. Hoặc nếu cần, chúng ta có thể mời một người mà hai vợ chồng tin cậy, như vị mục sư trong hội thánh, hoặc người lớn tuổi trong gia đ́nh, đến nghe cuộc đối thoại để giúp vợ chồng ngăn chận những cảm xúc bất lợi và giúp giải quyết nan đề.
Có bà vợ kia, khi biết chồng gian díu với người khác, bà muốn hỏi thẳng chồng để ông nhận tội chứ không chối, nhưng bà đă không dám. Không những v́ biết chồng sẽ không nhận lỗi nhưng cũng v́ khi nghĩ đến những lời phải nói là bà đă run lên và thấy nghẹn trong cổ. Cuối cùng, bà đă mời cha mẹ chồng đến để tŕnh bày mọi chuyện. Trước mặt những người lớn tuổi và có thẩm quyền, người vợ thấy an tâm hơn và cũng dễ kềm chế cảm xúc của ḿnh hơn.
Khi trong ḷng đang có những cảm xúc vui buồn chúng ta khó chú ư nghe người khác nói. Chẳng hạn như nếu đang buồn giận hay bực tức người phối ngẫu, chúng ta không thể chú ư nghe những lời người đó nói cách khách quan. Những cảm xúc yêu, ghét quá mạnh cũng có thể khiến ta không lắng nghe một cách sáng suốt, tức là nghe và hiểu đúng điều người kia muốn nói. Có người khi đă quá thương, người kia nói ǵ cũng thấy đúng và sẵn sàng đồng ư; dù nói điều không thật cũng tin là thật. Ngược lại, khi ghét một người nào, người đó nói ǵ hay nói như thế nào ta cũng thấy ghét và không muốn nghe.
Lư do 6: V́ định kiến
Định kiến là những ư nghĩ đă có sẵn trong trí, không thay đổi được. Nếu chúng ta có định kiến ǵ về vợ/chồng ḿnh hay một người nào, khi người đó nói chúng ta cũng khó có thể nghe một cách khách quan. Ví dụ, nếu chồng là người có tính hay bắt bẻ và nh́n thấy lỗi của người khác, mỗi khi người chồng đó nói điều ǵ, người vợ sẽ dễ in trí rằng chồng muốn bắt bẻ hay đổ lỗi cho ḿnh. Tương tự như thế, nếu bà vợ là người có tính bi quan và hay lo, khi bà nói lên suy nghĩ của ḿnh về vấn đề ǵ, người chồng dễ có định kiến là vợ ḿnh bi quan, hay lo những chuyện không thực tế, và v́ thế sẽ không chú ư lắng nghe. Có bà vợ kia thường hay than mệt và đau nhức trong người.
Ông chồng nghe vợ than hoài nên không để tâm đến nữa. Một ngày kia, bà vợ nói sao bà thấy khó thở quá. V́ định kiến, người chồng nghĩ vợ ḿnh lại kiếm chuyện để than nữa đây nên không chú ư nghe mà cũng chẳng quan tâm. Không ngờ lần đó bà vợ bị lên cơn đau tim và phải đưa vào bệnh viện cứu cấp! Ngoài ra, nếu chúng ta suy nghĩ quá cao hay quá thấp về người bạn đời, quá tin tưởng hay thiếu tin cậy người phối ngẫu, những định kiến đó cũng khiến chúng ta không thể lắng nghe một cách vô tư và khách quan.
Lư do 7: V́ quá bận rộn, không có th́ giờ.
Một lư do thông thường ngày nay khiến vợ chồng không tṛ chuyện hay đối thoại với nhau là v́ quá bận rộn. V́ những công việc và trách nhiệm trong đời sống hằng ngày, vợ chồng trong xă hội bận rộn ngày nay không có th́ giờ yên tịnh ở bên nhau để chú ư lắng nghe tâm t́nh của nhau. Quá bận rộn đến nỗi không tṛ chuyện với nhau là nguy cơ lớn đối với hạnh phúc gia đ́nh trong thế kỷ 21 này. Khi không có th́ giờ nói lên những điều cần nói, vợ chồng sẽ không hiểu nhau, không thông cảm nhau, dần dần sẽ đưa đến ngăn cách. Nếu trong gia đ́nh mà suốt cả tuần hay cả tháng vợ chồng không có th́ giờ tṛ chuyện với nhau để biết mỗi người đang lo lắng hay suy nghĩ điều ǵ, là chúng ta quá bận rộn. Lắm khi v́ những công việc trong Hội Thánh hay v́ lo cho người khác mà vợ chồng không có th́ giờ cho nhau. Đây là điều thường xảy ra trong hôn nhân của người hầu việc Chúa. Có những người vẫn sống bên cạnh chồng, bên cạnh vợ mỗi ngày nhưng rất là cô đơn, v́ không có một cơ hội hay th́ giờ nào để nói chuyện với người phối ngẫu. Nếu đây là điều đang xảy ra trong gia đ́nh chúng ta, chúng ta cần thay đổi, tạm bớt đi một số công việc, hoặc sắp xếp lại thứ tự ưu tiên trong đời sống để vợ chồng có th́ giờ đối thoại với nhau. Biết bao nhiêu người vợ, người chồng ngă vào ngoại t́nh chỉ v́ người phối ngẫu quá bận rộn, không có th́ giờ lắng nghe.
Lư do 8: V́ mệt mỏi.
Sự mệt mỏi trong thể xác hay trong tinh thần cũng có thể là nguyên nhân khiến chúng ta không thể chú ư nghe khi người thân có điều muốn nói. Khi chúng ta nghe một cách uể oải, chiếu lệ hay lơ là, người kia sẽ không muốn nói nữa. Nếu người đó v́ cần nói hoặc không nh́n thấy là chúng ta đang mệt nên vẫn tiếp tục nói, chúng ta cũng không thể nghe đến nơi đến chốn để thật sự hiểu và thông cảm. Để không gặp phải trường hợp này, chúng ta nên tránh nói những chuyện quan trọng khi vợ hay chồng vừa mới đi làm về, chưa được ăn uống, nghỉ ngơi. Cũng tránh nói khi người phối ngẫu đang đau ốm hay tinh thần căng thẳng.
Nh́n lại những lư do khiến chúng ta không thể mau nghe và chậm nói, như lời Chúa dạy, và do đó đối thoại giữa vợ chồng không được tốt đẹp, chúng ta thấy điều cần làm hơn hết là vợ chồng phải quyết tâm dành th́ giờ tṛ chuyện với nhau. Chúng ta cũng cần chọn đúng lúc và đúng chỗ để chia xẻ tâm t́nh với nhau th́ đối thoại giữa vợ chồng mới đem lại những kết quả như ta mong muốn. Trong cuộc sống bận rộn ngày nay, điều chúng ta cần làm là loại bỏ bớt những việc không thật sự quan trọng và cần thiết để vợ chồng có th́ giờ cho nhau. Ngoài ra, chúng ta cũng cần thực hành hai nguyên tắc quan trọng khác mà Kinh Thánh dạy, đó là tôn trọng nhau và kính sợ Chúa mà vâng phục nhau.
Minh Nguyên